De kerk, de kapelletjes en de begraafplaats

  • E-mailadres

kerk2Foto-archief Historische Vereniging Haule

De kerk

Uit oud archief materiaal blijkt dat Haule in 1328 een belangrijk kerkdorp was,  er heeft toen zeker een (Rooms-Katholieke) kerk gestaan. Bestuurlijk (geestelijk en wereldlijk) viel onze regio toen onder de bisschop van Utrecht.

Zij behoorde nog tot de zogenaamde Noordsche Katholieke, waarvan de ingang aan de Noordzijde was.  .

Van het jaar 1542 weten we dat er toen opdracht gegeven werd alle kerkgoederen op te geven. Alle opgaven zijn verzameld in de zgn. Benificiaalboeken.
Dit zijn lijsten van de grootte, de grenzen en de jaarlijkse opbrengsten van de kerkelijke bezittingen, gemaakt door de Friese parochies in opdracht van Karel V, na een bevel van Maria van Hongarije.

Omstreeks 1500 was er een “stelling” Claes Egbes die deze opgave voor de kerk van Haule  verzorgde. In Haule is een straat vernoemd naar deze machthebber Claes Egbes. Een “stelling” was iemand die rechter was. Maar tegelijkertijd was hij ook bestuurder, notaris en officiële vertegenwoordiger van de streek. Hij werd gekozen door en uit de “gemiene miente” of “miente”, dat waren de eigenaren van de boerderijen in een dorp met elkaar.

KerkplaatjeDe kerk in 1723 met een vrijstaande klokkenstoel  

Uit 1580 is een vermelding bekend, dat in 1580 de Spanjaarden op de Haule 4 vandalen uiteen hebben gejaagd.

 

In 1582 werd door de Staten bevolen: "De Grietenij van Schoterland sal uitmaecken 40 weerachtige mannen en de dorpen Dombroek, Mackum en de Haule stadighe wacht houden op de Haule ", in 1597 werd in de schans Breeberg een compagnie soldaten gelegerd en in de kerk te Haule 30 soldaten ingekwartierd.
Op de Haule waren het soldaten van de compagnie van Egbert Hoving; het andere deel van deze compagnie lag in de schans bij Een-west de Swartendijcksterschans of Eenerschans genaamd.


30 soldaten30 Soldaten die gelegerd werden in de kerk.

Jaarverslag uit 1826 van de kerk.

Hier onder enkele namen en betalingen uit die tijd van en aan de kerk. Hieruit blijkt ook dat de kerk nogal wat bezitttingen had.

Uit 1826 is dit jaarverslag opgemaakt door Arents Andries Engberts administrerend kerkvoogd.

Van 1825 is een bedrag f 396,00 overgeboekt naar 1826 als saldo.

In het verslag wordt genoemd dat Luitsen Alles van der Sluis te Gorredijk, een bedrag van f 206,67 krijgt uitbetaald voor herbouw en vergroting der school.
Er werd voor kloksmeer aan Jan S. Wemer f 0,50 en aan  H.G. Smit te Donkerbroek voor ijzerwerk t.b.v. de Klokkenstoel f 2,50 betaald.

In 1830 moesten de volgend zetboeren aan de kerk betalen voor de boerderijen waar zij zetboer waren.
Thomas Jans van der Leij 30 cent
Klaas Evers Hofstee  30 cent
Evert Martens ten Hoor 30 cent
Zander Karsten Wemer 60 cent
Jan Foppes Stelling 60 cent
Jacob Jans Stelling 10 cent
Hendrik Thomas van der Leij 20 cent
Berend Thomas van der Leij 20 cent.

Grondpachters van de kerk, waren in 1830 en betaalden dan ook pachtgeld aan de kerk.

Andries Arents Engbers,  f 86 
Jan Foppes Stelling,  f 17,50 
Jan Wolter Vochteloo,  f 27,50
Willen Jans Driesinga, f 52,50
Hendrik Bosma, f 2,00
Wijbe Pieter van Loon, f 99
De heer Sjoerd Gerhardus Fruitier de Talma, f 39,50

Het woonhuis van de pastoor van Haule was tegenover de toenmalige kerk gelegen,waar nu dorpsstraat 85 is.
De meeste kerken bezaten in die tijd boerderijen en land dat om de kerk lag, "De Weeme" genaamd dit was op de Haule ook het geval

De pastorie had een boerderij in eigendom. De zgn. “pastorijeplaats” die de naam "De Weeme" droeg.

Zander Karsten die deze "pastorijeplaats"  huurde van de kerk heeft toen de naam Wemer aangenomen, hij was in die tijd ook de koster van de kerk dit valt op te maken uit het jaarverslag van de kerk. Aan hem werd toen uitbetaald f 0,50 voor kloksmeer.
Deze boerderij is op 27 oktober 1903 verkocht. De verkoopboekjes kondigen de boerderij aan als: “zathe en landen", waarvan de huizinge is afgebrand, aan weerszijden van de straatweg bij de kerk te Haule  “De Weeme”  genaamd.
Na de verkoop van de afgebrande boerderij zijn er twee nieuwe boerderijen gebouwd, te weten no 85 en 89, van de afgebrande boerderij werd het bruikbaar marteriaal  weer hergebruikt
Aan het bintwerk was dit nog te zien. Deze twee boerderijen zijn ondertussen al weer verdwenen en vervangen door moderne boerderijen.

1903  PastorijeplaatsVerkoop pastorieboerderij 1903

De kerk waar de soldaten in gelegerd waren is afgebroken in 1854. Ze droeg toen de kentekenen van grote ouderdom.
De muren waren hol en de ruimten waren aangevuld met steen en puin. Van binnen waren nog de nissen aanwezig, waar in de Katholieke periode de beelden hadden gestaan.

Op 22-04-1854 vond de aanbesteding plaats van de nieuw te bouwen kerk waar geen klokkenstoel weer naast kwam. 

Aanbesteding kerk 1854De huidige (Protestantse) kerk is gebouwd in 1854 en ingewijd de 18e november 1855.

Gunning van de aanbesteding 27 april 1854Aanbesteding kerk in 1854

1854 klokOproep aan de floreen plichtigen in 1854 tot verkoop van de klokkenstoel met de daarin aanwezige klokken.

In 1857 stond er nog een advertentie in de Hepkema's "Afbraak en grote keijen bij de herv. kerk te Haule en deze op boelgoeds wijze te verkopen" 
 Evenals de twee klokken die daar in hadden gehangen. ( later bleek dat er maar één klok is verkocht!)

De huidige (Protestantse) kerk is gebouwd in 1854 en ingewijd op 18 november 1855. Daarbij wordt de naam genoemd van A.N.B. Huizinga, v.d.m. (dienaar des Woords) in Donkerbroek en Haule.

 Op de gevelstenen kan men lezen welke belangrijke personen aanwezig waren bij de eerste steenlegging en wie verantwoordelijk waren voor de (her)bouw. We wijzen even op de naam Lycklema à Nijeholt (burgemeester), een naam die allerlei banden had met de streek waarin Haule is gelegen.  H.J. Noorman was de architect van het kerkgebouw.

De bouw is uitgevoerd door H. Brouwer uit Joure voor de som van f 3935.  

Hoofd van de school te Haule P.H. Wijntjes schreef op 18 november 1855 het volgende artikel in de krant.   Artilkel P.H. Wijntjes.

Vóór 1830 stond naast de vorige kerk een klokkenstoel, waarin twee klokken hingen.(volgens een advertentie van B&W van Ooststellingwerf uit 1854 werd besloten de twee klokken uit de af te breken klokkenstoel te verkopen en van de opbrengst een nieuwe klok te kopen in de dan te bouwen kerk met toren.

Waarschijnlijk heeft men toch één van de klokken weer in de nieuwe kerktoren geplaatst.  . Dit bleek doordat de klok het jaartal 1830 droeg terwijl de bouw van de kerk in 1855 gereed kwam.Nader onderzoek heeft aangetoond dat deze klok voor f 206,60 is vervaardigd bij de firma A.H.van Bergen in wat men toen Old Ambt noemde.

 Deze klok uit 1830  heeft in de toren van de nieuwe kerk gehangen, maar is op 31 maart 1943 in  de Tweede Wereldoorlog verwijderd en afgevoerd naar Hamburg waar de klokken werden omgesmolten om als grondstof voor de wapen industrie te worden gebruikt. In de lijst van teruggebrachte klokken komt Haule niet voor, dus mogen we aannemen dat de klok van Haule inderdaad is versmolten. De  klok die nu in de toren hangt is volgens het opschrift gegoten in 1950 door de Firma Van Bergen te Heiligerlee. Het is aannemelijk dat de kerk van Haule dus 7 jaar zonder klok is geweest.

In 1855 is de huidige kerk voltooid en op 18 november van dat jaar ingewijd.
KlokKlok tijdens restauratie van de kerkOp de toren staat niet, zoals bij vele kerken, de haan maar het veel minder voorkomende Saksische paard terwijl de haan achter op de nok van de kerk prijkt. Ook in het dorp Makkinga, staat een paard op de toren.

Op 13 juli 1931 sloeg de bliksem op het haantje van de kerk die zich achter op de kerk bevond, het werd geheel krom gebogen, Het hemelvuur vernielde een gedeelte van het plafond van de preekstoel en het glaswerk hiervan.

Foto-archief Historische Vereniging Haule.  

Onweer 1931Bliksem inslag 1931 in de kerk

 

In 1957/1958 vond een grote restauratie plaats. O.a. werden toen een aantal banken vervangen door stoelen en ook de toren werd opgeknapt.

In 1967 kreeg dominee de Wolf van een onbekende gever een auto aangeboden. Hij vond het geweldig dat dit hem ten deel viel.

In 1991/1992 is een grote onderhoudsbeurt uitgevoerd: (onder meer het herstellen voegwerk. Plus het vernieuwen van de ramen, het herstellen van de toren en vernieuwen van de daarin aanwezige klokkenstoel).

In 2001 is er een restauratie uitgevoerd met de volgende werkzaamheden.

Volgens Sander van Weperen van de Restauratie commissie was met de restauratie ruim f 90.000 gemoeid. Ruim f 30.000 werd door de inwoners en oud inwoners bijeen gebracht.
De Gemeente Ooststellingwerf en sponsors stonden voor de resterende kosten garant.
Restauratie commissie kerk 1Restauratie commissie v.l.n.r.S.van Weperen, N. Rinsema,P.Jonker, I.Hoekstra en W. JansenFoto-archief Historische Vereniging Haule


Restauratie 1992Fotocompilatie Henk de Jong.
In 2001 is dus de laatste renovatie uitgevoerd. Dit werk omvatte: Restauratie van het dak van de kerk (dakconstructie, nieuwe pannen en een bliksem afleider installatie), Maar ook het herstellen van de dakgoten met afvoeren, van de kerktoren en aanverwante onderdelen, zoals zoldervloer en trappen.

Ook het metsel- en voegwerk, de kozijnen en de betimmering van de toegangsdeuren en het buitenschilderwerk werd grondig aangepakt.
Er werd een toilet geplaatst en een keukenblok. Betimmering en de vloeren werden geschilderd en men ging over tot aanschaf  van nieuwe stoelen en kachels en het vernieuwen van de elektriciteitsleidingen. 

In 2008 is de kerk door de gemeente Ooststellingwerf aangewezen tot gemeentelijk monument

Op kerkelijk gebied vond na 1580 een aardverschuiving plaats. De Katholieke eredienst werd verboden en het katholicisme verdween voor enkele eeuwen officieel uit Friesland. De parochiekerken kwamen ter beschikking van de gereformeerden, later hervormden genoemd. Er ontstond een nieuwe kerkelijke organisatie.

Vanaf 1701 vormden Donkerbroek en Haule (met later Haulerwijk) één kerkelijke gemeente. Daarvóór behoorde de kerkelijke gemeente onder die van Oosterwolde. In 1845 wordt het dorp Haulerwijk een zelfstandige kerkelijke gemeente, hoewel de band met de moedergemeente nog niet definitief werd doorgesneden. In 1847 wordt in Haulerwijk een pastorie gebouwd en in 1852 begon de bouw van een kerk. De inwijding vond plaats in 1853 toen ook de eerste predikant kwam.

Door het verminderde kerk bezoek in Haule maar ook in andere plaatsen had de kerk niet meer genoeg middelen van bestaan en daarom fuseerden de kerken.

De Hervormde Gemeente te Donkerbroek en Haule bezit in beide plaatsen een kerk en behoort sinds 2004 tot de Protestantse Kerk in Nederland. Er wordt nauw samengewerkt met de Gereformeerde kerk te Donkerbroek die ook is aangesloten bij de Protestantse Kerk in Nederland.

Houtsnijwerk Jan BoumaPlaquette in Hervormde kerk Haule gemaakt door Jan Bouma

Foto Hielkje Westerhof.

Meer foto's op de kerk betrekking hebbende vind u op http://historischevereniginghaule.nl/fotoarchief/fotoarchief/kerk-en-kapel.

:Bron:
Een beknopte beschrijving van de twee kerkgebouwen van de N.H. kerk te Haule. Hervormde Gemeente Donkerbroek-Haule, 1992.
Notities uit de Geschiedenis van de Ooststellingwerfse dorpen door dr. T.H. Oosterwijk, Oosterwolde 1986.
Opgesteld door G. Freriks.
Aangevuld met adv. uit de Hepkema's krant.

 

« Vorig Volgende » (Pagina 1 van 8)
Laatst aangepast opmaandag 20 november 2017 13:14